Battle of Saragarhi, the saga of 21 Sikhs faced off against 10,000 Afridi Pathans on 12th Sep. 1897.

This ‘Kohinoor’ of the Sikh Regiment is one of the ten most famous battles of the world. Even to this date, this battle forms part of the school curriculum .

Since Saragarhi was a communications post, almost the entire battle was broadcast in real time by its signal man, Sardar Gurmukh Singh, which is why we today know what exactly happened there when 21 faced off against 10,000.

Saragadhi map

On the Samana Range of the Hindu Kush mountains in Pakistan, the British Army built a small communications post at Saragarhi, to be housed by an equally small contingent of soldiers. The region had always been a troubled area, and during the last quarter of the 19th century, British India’s hold on the North West Frontier was tenuous. In fact, several expeditions had been sent to maintain control and suppress rebellion in the region in the years immediately preceding the Saragarhi battle.

Saragarhi, itself, was little more than a small block house and a signaling tower. It was constructed to enable communications between Fort Lockhart and Fort Gulistan, two more significant British posts situated on either side of Saragarhi, albeit several miles apart.

Equipped with a heliograph, Saragarhi transmitted messages by using flashes of sunlight, sent much like telegraphic communication (read: Morse code). The flashes themselves were made by either pivoting a mirror or interrupting a beam of light.

In the summer of 1897, things were getting tense in the region, and the British had only recently ended an uprising of Pashtun tribesmen in the Malakand region (known later as the Siege of Malakand) in early August. By the end of the month, there was a general uprising of Afghans, and by the beginning of September, Pashtuns were actively attempting to capture British Army positions, including attacks on Fort Gulistan on September 3 and September 9.

To combat the Pashtun offenses, troops were sent from Fort Lockhart to reinforce Fort Gulistan, and after the battle on the 9th, on their return trip, a few soldiers were left to reinforce the small detachment at Saragarhi. All of the 21 soldiers remaining at Saragarhi were members of the 36th Sikh Regiment of the British Army, and the contingent was led by Havildar Ishar Singh.

On 12th Sept. 1897, 21 Sikh soldiers of 36th Sikh Regiment were beseized by ten thousand Afreedi Pathans (who claims to be the descendants of mighty king Faridun of Persia) at Saragarhi near fort Lockhart, distt. Kohat of N W F Province (now in Pakistan). The fierce battle known by the natives as ‘Teera battle’ or Saragarhi battle was fought on  12th Sep. 1897 under the command of havildar Ishaer Singh who caused maximum casualities of the invaders.

At the fag end of the battle only Havildar Isher Singh was left alone with twenty bodies of his brave fellow fighters Amritdhari Gursikh soldiers lying all around him. Unfrustrated by the attack of huge enemy, the  lone soldier fought  the battle for hours in the spirit of  Chardi-kalaa and showing exemplary courage unparallel in the history of wars, continued firing and fighting till the last drop of blood kept him alive.

He and twenty of his other brave  Sikh soldiers practically proved in the battlefield the prophetic pronouncement of Guru Gobind Singh that’ Sava lakh se ek laraoon, Tabhai Gobind Singh naam kahaoon’, All these twenty one Sikh soldiers who laid down their lives heroically were awarded the highest gallantry award —— the INDIAN ORDER OF MERITT (IOM) equalent to existing PARAM VEER CHAKRA for their supreme valor and sacrifices by British govt. The highest gallantry awards were given on that day to 21 Sikh soldiers which were the highest in strength awarded for any single day anywhere in world.

 When the news of that peerless sacrifice reached England, all the members of the British Parliament in their special session paid glowing tributes to the most daring Sikh soldiers and two minutes silence was observed in their sweet memory “The members of the house while eulogizing the remarkable acts of bravery of the brave Sikh soldiers of Saragarhi battle said, “the English as well as Indian subjects are proud of 36th Sikh Regiment and it is no exaggeration to record that the armed forces which posses valiant Sikhs can not face defeat in any war.”

 Below is the extract from a draft publication written in 2002, about Anglo-Sikh relations.

 It provide useful briefing material for projects like the Wellington Arch Sikh Exhibition in London, in January 2009.



         The Epic of Saragarhi 12th September 1897


“Fighting against overwhelming numbers, they all died at their posts, with unflinching loyalty and devotion to their oath while upholding to the very last, the traditional bravery of the Sikh nation”.  (The Commander-in-Chief, India).

This was one of the most heroic actions in recorded history fought by a small detachment of 21 jawans of the 36th Sikh (since redesignated as the 4th Battalion of the Sikh Regiment of the Indian Army). The action was fought at Saragarhi in North West Frontier Province, now in Pakistan and close to the Afghanistan border. Saragarhi was a small army post, a small square stone blockhouse built on a high ridge called the Samana Ridge.

The post provided vital communication between Fort Lockhart and Fort Gulistan on either side of the Saragarhi post.  One hundred and twenty-one jawans of the 36th Sikhs were in Fort Lockhart and 175 in Fort Gulistan at the time. You need to remember that communication those days was by visual signalling equipment.

Shortly after the attack began, Gurmukh Singh signaled for aid to Lieutenant Colonel John Haughton at Fort Lockhart, but he was told that immediate help was unavailable. Undeterred, the Sikh soldiers committed to fighting to the last to prevent the encroaching Pashtuns from reaching the other forts.

The first man injured was Bhagwan Singh, and sometime after, the invaders broke part of the wall of the picket. Offers were made to the Sikhs in exchange for surrender, but they were refused. The Sikhs were trying to buy as much time as possible for the other forts to be reinforced, and were willing to pay for that time with their lives. After two unsuccessful attempts at the gates, the Pashtun forces eventually breached the wall. Fierce hand-to-hand fighting ensued.

Shortly before the end, Ishar Singh ordered his men to retreat even further while he remained behind in defense. He, too, fell, during that charge, as did all of the remaining soldiers except for the heliograph operator, Gurmukh Singh. Gurmukh was the last to die, after being burned to death when the Pashtuns set fire to the post. He is reported to have repeatedly yelled until the end, the Sikh battle cry, “Bole So Nihal, Sat Sri Akal,” meaning “Shout aloud in ecstasy! True is the great Timeless One.”

Although no Sikh survived the battle, their sacrifice sufficiently delayed the Pashtuns such that reinforcements were able to arrive at the Pashtuns’ ultimate target, Fort Gulistan, in time to stop its fall.

In addition to the 21 Sikh dead, reports of Pashtun losses range from between 180 and 600, though it’s difficult to discern the true number accurately. That said, it was probably at least 180 as that is what the Pashtuns themselves later reported as their losses in that battle.

It is not surprising that following epics like the battle of Saragarhi and the earlier Anglo-Sikh wars, the gallantry of the Sikh battalions became legendary. The military fame of the Sikhs spread worldwide. The Sikh units of the Indian army became role models for others. They provided a source of inspiration for others while convincing the British commanders that soldiers from the Indian subcontinent could stand their ground against the best in the world. It is with this background that we need to assess the contribution of the Sikhs to the two World Wars fought for the freedom of mankind. A contribution, which is sometimes forgotten by the politicians or overlooked by the military historians.



Saragadhi fortress next day

सिखों की वीरता का एक बेमिसाल उदाहरण और पेश है :

१२ सितंबर १८९७ को ब्रिटिश सेना की ३६वीं सिख रेजिमेंट को लगभग १०,००० अफरीदी पठानों ने सारागढ़ी, किला लोखार्ट, जिला कोहाट — NWFP प्रान्त (अब पाकिस्तान) में घेर लिया (ये अपने आप को पर्शिया – ईरान के भूतपूर्व  बादशाह फरीउद्दीन के वंशज बताते हैं), इस भयंकर युद्ध को जिसे वहां के मूल निवासी तीरा-युद्ध या सारागढ़ी युद्ध के नाम से याद करते हैं, हवलदार ईशर सिंह के नेतृत्व में १२ सितंबर १८९७ को लड़ी गयी थी!

अफरीदी पठानों द्वारा उपलब्ध कराए गये आंकड़ों के मुताबिक २०० पठान मारे गये थे और लगभग १००० पठन गंभीर रूप से जख्मी हुए थे ! इस युद्ध की परिणति पर अकेले हवालदार ईशर सिंह बचे थे और उनके साथ थीं २० अमृतधारी सिख सैनिकों की चारों ओर छितरी लाशें ! बिना किसी भय या बौखलाहट के इस अकेले सिख हवलदार ने सिखी शान कायम रखते हुए चड़दी कला (High spirit) के साथ अंतिम सांस तक अफरीदी पठानों से कई घंटों तक मोर्चा लिया! इस तरह उन्होंने सभी २१ सिख सैनिकों ने गुरु गोबिंद सिंह जी के पवित्र वचन….”सवा लाख से एक लड़ाऊँ !! तभै गोबिंद सिंह नाम कहाऊँ!!” को चरित्रार्थ किया! इन सभी २१ सिख सैनिकों को मरणोंप्रान्त सेना के सर्वोच्च शौर्य पुरस्कार…. INDIAN ORDER OF MERITT (IOM) से सम्मानित किया गया!

यह पुरस्कार आज परमवीर चक्र कहलाता है ! इतनी बड़ी संख्या में इससे पूर्व कभी भी बहादुरी के लिए एक दिन में इतने पुरस्कार कभी नहीं दिए गये थे! इन सिखों की बहादुरी की शौर्य गाथा — सेना के इतिहास में अतुलनीय है!

जब इन सिख सैनिकों की बेमिसाल शहादत की खबर इंग्लैंड पहुंची तो ब्रिटिश पार्लियामेंट ने एक विशेष सत्र में सभी सदस्यों द्वारा इन सभी सिख सैनिकों को उनके अतुलनीय साहस तथा उनकी वीरगति पर दो मिनट का मौन रखकर अपनी श्रद्धांजलि भेंट की! उनकी स्मृति में लिखा गया कि….”इस हाउस के सभी सदस्य सारागढ़ी के सिखों की इस बहादुरी की प्रशंसा करते हुए गौरवान्तित महसूस करते हैं !ब्रिटिश तथा भारतीय  ३६ वीं सिख रेजिमेंट की बहादुरी पर गर्व करते हुए कोई झिझक महसूस नहीं करेंगे यदि उनकी शान में यह शब्द लिखे जाएँ कि ….. ‘जिस सेना में ऐसे शूरवीर सिख हों वो सेना कभी भी, किसी भी युद्ध में कभी भी परास्त नहीं हो सकती!’

इन सभी २१ सिख सैनिकों को मरणोंप्रान्त   शूरवीरता के लिए वीरता पुरस्कारों से सम्मानित किया  गया और इतनी बड़ी संख्या में किसी एक दिन में इतने सर्वोच्च पुरस्कार इससे पूर्व कभी नही दिए गये!….”


ਸਿਖਾਂ ਦੀ ਲਾਸ਼ਾਨੀ ਬਹਾਦਰੀ ਦਾ ਇਕ ਹੋਰ ਨਮੂਨਾ ਪੇਸ਼ ਹੈ: 


         Havaldar Isher Singh under whose command the battle was fought.

12 ਸਤੰਬਰ 1897 ਨੂ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਫੌਜ਼ ਦੀ 36ਵੀੰ ਰੇਜਿਮੇੰਟ ਨੂ ਕਰੀਬਨ 10,000 ਅਫਰੀਦੀ ਪਠਾਨਾਂ ਨੇ ਸਾਰਾਗੜੀ, ਕਿਲਾ ਲੋਖਾਰਟ –NWFP ਸੂਬਾ (ਹੁਣ ਪਾਕਸਤਾਨ) ਵਿਖੇ ਘੇਰੇ ਵਿਚ ਲੈ ਲਿਆ! (ਇਹ ਅਫਰੀਦੀ ਪਠਾਨ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂ ਪਰਸ਼ਿਆ-ਇਰਾਨ ਦੇ ਇਕ ਪੁਰਾਣੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਫਰੀਉੱਦੀਨ ਦੇ ਖਾਨਦਾਨ ਚੋਣ ਦਸਦੇ ਨੇ!), ਇਸ ਖਤਰਨਾਕ ਜੰਗ ਵਿਚ, ਜਿਸਨੂ ਇਥੋਂ ਦੇ ਸਥਾਨਿਕ ਲੋਕ ਤੀਰਾ-ਜੁਧ, ਜਾਂ ਸਾਰਾਗੜੀ ਜੁਧ ਦੇ ਨਾਓਂ ਨਾਲ ਚੇਤੇ ਕਰਦੇ ਨੇ, ਇਹ ਜੁਧ ਹਵਾਲਦਾਰ ਈਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਕਮਾਨ ਹੇਠ 12 ਸਤੰਬਰ 1897 ਨੂ ਲੜੀ ਗਈ ਸੀ!

ਅਫਰੀਦੀ ਪਠਾਣਾ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤੇ ਗਾਏ ਅੰਕੜਿਆਂ ਮੁਤਾਬਕ 200 ਪਠਾਨ ਮਾਰੇ ਗਏ ਸੀ ਅਤੇ 1000 ਪਠਾਨ ਜਖਮੀ ਹੋਏ ਸੀ! ਇਸ ਲੜਾਈ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿਚ ਸਿਰਫ ਹਵਾਲਦਾਰ ਈਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਹੀ ਜਿਓੰਦੇ ਬਚੇ ਸੀ,  ਓਹਨਾ ਦੇ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਸੀ ਓਹਨਾ ਦੇ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ 20 ਅਮ੍ਰਿਤਧਾਰੀ ਸਿਖ ਫੌਜੀਆਂ ਦੀਆਂ ਛਿਤਰੀਆਂ ਲੋਥਾਂ! ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਡਰ ਜਾਂ ਘਬਰਾਹਟ ਦੇ ਇਸ ਕੱਲੇ ਸਿਖ ਹਵਾਲਦਾਰ ਨੇ ਸਿਖ ਕੌਮ ਦੀ ਚੜਦੀ ਕਲਾ (High spirit) ਨੂ ਕਾਇਮ ਰਖਦਿਆਂ ਆਪਣੇ ਅਖੀਰਲੇ ਸਾਹ ਤਕ ਇਹਨਾ ਪਠਾਨਾਂ ਨਾਲ ਕਈ ਘੰਟਿਆਂ ਤਕ ਮੋਰਚਾ ਲਿਆ!

ਇੰਜ ਓਹਨਾ ਸਾਰੇ ਹੀ 21 ਸਿਖ ਅਮ੍ਰਿਤ ਧਾਰੀ ਫੌਜੀਆਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਪਵਿਤਰ ਬਚਨਾਂ ਨੂ ਮੁਖ ਰਖਦੇ ਹੋਏ …”ਸਵਾ ਲਾਖ ਸੇ ਏਕ ਲੜਾਊਂ  ਤਬੈ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਨਾਮ ਕਹਾਊਂ!!” ਨੂ ਸੁਫਲਾ ਕੀਤਾ! ਇਹਨਾ ਸਾਰੇ 21 ਸਿਖ ਫੌਜੀਆਂ ਨੂ ਇਹਨਾ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਤੋਂ ਬਾਦ ਫੌਜ਼ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉਚੇਚੇ ਬਹਾਦਰੀ ਦੇ ਤਮਗੇ…. INDIAN ORDER OF MERITT (IOM) ਦੇ ਨਾਲ ਸਤਿਕਾਰਿਆ ਗਿਆ !

ਇਹ ਤਮਗਾ ਅੱਜ ਦੇ ਵੇਲੇ ਪਰਮ ਵੀਰ ਚੱਕਰ ਦੇ ਤੁੱਲ ਹੈ! ਏਡੀ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਕੋ ਦਿਨ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮੁਲਕ ਵੱਲੋਂ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਥਾਂ ਤੇ ਇੰਨੇ ਬਹਾਦਰੀ ਦੇ ਤਮਗੇ ਨਹੀਂ ਸੀ ਵੰਡੇ ਗਏ! ਇਹਨਾ ਸਿਖਾਂ ਦੀ ਲਾਸ਼ਾਨੀ ਬਹਾਦਰੀ ਦੇ ਕਿੱਸੇ —-ਫੌਜੀ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਬੇਜੋੜ ਨੇ!

ਜਦੋਂ ਇਹਨਾ ਸਿਖ ਫੌਜੀਆਂ ਦੀ ਬੇਮਿਸਾਲ ਬਹਾਦਰੀ ਅਤੇ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦੀ ਖਬਰ ਇੰਗਲੈਂਡ ਪੁਜੀ ਤਾਂ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਪਾਰਲੀਆਮੇੰਟ ਨੇ ਆਪਣਾ ਇਕ ਖਾਸ ਇਜਲਾਸ ਸੱਦ ਕੇ ਸਾਰੇ ਹੀ ਮੈਮਬਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਇਹਨਾ ਸਾਰੇ ਹੀ 21 ਸਿਖ ਫੌਜੀਆਂ ਨੂ ਓਹਨਾ ਦੀ ਲਾਸ਼ਾਨੀ ਬਹਾਦਰੀ ਅਤੇ ਫੇਰ ਸ਼ਹਾਦਤ ਤੇ ਦੋ ਮਿੰਟ ਦਾ ਮੌਨ (ਚੁੱਪੀ) ਰਖ ਕੇ ਆਪਣੀ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ !

ਓਹਨਾ ਦੀ ਯਾਦਗਾਰ ਵਿਚ ਇਹ ਲਫਜ਼ ਲਿਖੇ ਗਏ  ਕਿ …”ਇਸ ਹਾਊਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਮੈਮਬਰ ਸਾਰਾ ਗੜੀ ਦੇ ਸਿਖਾਂ ਦੀ ਇਸ ਬੇਮਿਸਾਲ ਬਹਾਦਰੀ ਦੀ ਕਦਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਫਖਰ ਮਸੂਸ ਕਰਦੇ ਨੇ! ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ 36 ਵੀੰ ਸਿਖ ਰੇਜਿਮੇੰਟ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਤੇ ਫਖਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕੋਈ ਸੰਗ ਮਸੂਸ ਨਹੀਂ ਕਰਣਗੇ ਜੇਕਰ ਓਹਨਾ ਦੀ ਸ਼ਾਨ ਵਿਚ ਇਹ ਲਫਜ਼ ਲਿਖੇ ਜਾਣ ਕਿ …’ਜਿਸ ਫੌਜ਼ ਵਿਚ ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਬਹਾਦਰ ਸਿਖ ਹੋਣ, ਓਹ ਫੌਜ਼ ਕਦੇ ਵੀ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਜੰਗ ਵਿਚ ਕਦੀ ਵੀ ਹਾਰ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ! ‘

ਇਹਨਾ ਸਾਰੇ 21 ਸਿਖ ਫੌਜੀਆਂ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਤੋਂ ਬਾਦ ਲਾਸ਼ਾਨੀ ਬਹਾਦਰੀ ਲਈ ਬਹਾਦਰੀ ਦੇ ਇਨਾਮਾ ਅਤੇ ਤਮਗਿਆਂ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਏਡੀ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਇਕ ਦਿਨ ਵਿਚ ਇਨੇ ਉਚੇਚੇ ਬਹਾਦਰੀ ਦੇ ਇਨਾਮਤ ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਦੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਵੰਡੇ ਗਏ!

Ajmer kesri

Ajmer Singh Randhawa


Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in: Logo

You are commenting using your account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: